Bolşoy Tiyatrosu kostüm odasında
EVRİM YURTAN
Yuri İvanoviç Pimenov (1903-1977), Sovyet toplumcu gerçekçiliğinin önemli ressamlarındandır. 1920’lerde, Alman Dışavurumculuğu etkisinde bir dönem geçirmiş olmasına karşın, 30’lardan itibaren giderek olgunlaştırdığı, ince katmanlarla zenginleştirdiği toplumcu gerçekçiliği, ışık oyunları, şeffaf renkler, yağmurlu Moskova sokakları, yeni inşa edilen mahalleler ve sıradan insanların iyimser yaşam sahneleriyle, modern Sovyet yaşamını yansıtan gerçekçi bir izlenimcilik taşır.
Sovyet ressam aynı zamanda, grafik ve sahne tasarımcısıdır da. II. Dünya Savaşı sırasında, TASS haber ajansı bünyesinde hazırlanan birçok afişte onun imzası vardır. Tiyatro ve sinema için dekor, kostüm tasarımları yapmış, film afişleri hazırlamıştır. 1945-1972 yılları arasında, dünyanın en eski sinema okullarından biri olan Gerasimov Sinematografi Enstitüsü'nde (VGIK) profesör olarak ders vermiştir.
1970 yılında, Sovyetler Birliği Halk Sanatçısı unvanı yanı sıra, iki kez Stalin Ödülü almış, Lenin Ödülü'yle (1967) de taçlandırılmıştır.
Bolşoy Tiyatrosu Kostüm Odasında (В костюмерной Большого театра)
Bu tablo, Pimenov’un, bale ve opera dünyasına ideolojik bir pencereden, yani "sahne arkasındaki disiplin ve emek" üzerinden baktığı, kadın emeğini en lirik şekilde yansıtan, olgunluk döneminin seçkin yapıtlarındandır.
Pimenov’un iç mekân kurgusu (kadraj), izleyiciyi Bolşoy’un o görkemli ön sahnesinden alıp, performansın hazırlık evresine, yani, kostüm/soyunma odasının mahremiyetine davet eder. Kompozisyonun merkezinde, sahne arkasındaki o samimi ve telaşlı an vardır. Kompozisyon, mekândaki askılar, devasa tül etekler (tütüler) ve kumaşların yarattığı dikey ve yatay çizgilerle bölümlere ayrılmıştır. Figürlerin duruşları oldukça doğal, zarif ve durağanlıktan uzaktır.
Tabloda, sahneye çıkmaya hazırlanan balerin ve ona yardım eden kostüm sorumluları yer alır. Pimenov, derinlik duygusu yaratmak ve mekânın sıkışıklığını duyumsatmak için, kompozisyona ayna yansıması efektiyle, figürlerin üst üste binen çizgilerini dahil eder. İzleyici, doğrudan bir portreye değil, anlık bir hazırlık hareketinin ortasına konumlandırılır, hazırlık yapan kadınları adeta gizli bir pencereden izliyormuş duygusuna kapılır.
Küçük, titrek ve dokulu fırça vuruşları, tüllerin/tütülerin hafifliğini, odada uçuşan pudra/kumaş tozlarının yarattığı puslu atmosferi kusursuz biçimde yansıtır. İpek, tül, kadife gibi farklı sahne kostümlerinin dokusal özellikleri, boyanın kalın katmanlar biçimiyle veya hafif şeffaf sürüşlerle belirginleştirilmiştir.
Parlak ve çiğ renkler yerine, bej, kırık beyaz, pudra pembesi, soluk mavi ve gri tonlarından oluşan sofistike palet, tiyatro kulislerinin loş, yapay ışık altındaki gerçeğini yansıtır.
Odadaki ışık, sahne ışığı gibi tek bir yönden, keskince gelmez; kulis lambalarından veya aynalardan yansıyan, homojen ama mekânın derinliklerinde kaybolan yumuşak, dağınık bir ışıktır. Bu ışık, balerinlerin beyaz tütülerinde ve tenlerinde parlayarak kompozisyonun odak noktalarını belirler. Kadın giysilerinin ayrıntılarını, kumaş kıvrımlarını ve balerinin zarafetini vurgulayan yumuşak bir ışık-gölge dengesi kurulmuştur.
Pimenov’un sanat anlayışında ağırlıklı yer tutan, "yaşamın içindeki güzel ve şiirsel anları yakalama" yaklaşımı, bu tabloda doruğa ulaşır. Sanatçının kariyeri boyunca sıkça iç içe olduğu opera/bale dünyasına duyduğu hayranlığı yansıtan şairane görsel kompozisyon, görkemli Bolşoy sahnesinin kulisindeki o insani, içten havayı ve emeği estetik bir dille ölümsüzleştirmiştir.
Toplumcu gerçekçi çizgiler, mesajlar
Yapıt, ilk bakışta, yalnızca estetik ve lirik bir sahne arkası resmi gibi görünse de, Toplumcu Gerçekçilik çerçevesinde çok güçlü ve derin ideolojik mesajlar taşır.
1) Emeğin ve "Görünmeyen İşçinin" Yüceltilmesi
Burjuva sanatında tiyatro ve bale, yalnızca sahnedeki "bitmiş ve kusursuz ürün" (yıldız balerin) üzerinden kutsanır. Pimenov ise odağını ışıltılı sahneden alıp, sahne arkasındaki kolektif emeğe çevirir. Kompozisyonda sadece balerin değil, ona yardım eden, elbiselerini iğneleyen, kostüm görevlileri ve terziler (tiyatro işçileri) yer alır. Tablo, yüksek sanatın aslında işçi sınıfının, emekçilerin ve kolektif çalışmanın omuzlarında yükseldiğini vurgulayarak, emeği kutsar.
2. Sanatın ve Kültürün Kitleselleşmesi
Çarlık Rusya’sı döneminde Bolşoy Tiyatrosu aristokrasinin ve seçkinlerin tekelindeydi. Sovyet ideolojisinde ise opera, bale ve tiyatro halkın malı haline getirilmiştir. Pimenov, Sovyet insanının yüksek sanatla kurduğu bu organik bağı betimler. Ressam, balerinleri ulaşılmaz birer "diva" olarak değil, sıradan, çalışan, üreten Sovyet kadınları olarak resmederek, sanatın demokratikleşmesini ve Sovyet kültür devriminin başarısını simgeler.
3. Sovyet Kadınının Kimliği ve Zarafeti
Toplumcu gerçekçiliğin erken dönemlerinde (1930'lar), Sovyet kadını genellikle tarlada traktör süren veya fabrikada çalışan kaslı, güçlü figürler olarak resmediliyordu. Ancak 1960'lar ve 70'ler Sovyet sanatı, Sovyet kadınının estetik, zarif, modern ve entelektüel yönünü de ön plana çıkarmaya başladı. Tablodaki balerin, Sovyet sisteminin sadece ağır sanayide değil, kültür, zarafet ve sanatta da yetkin insanı yetiştirdiğinin kanıtı olarak sunulur.
4. Gündelik Yaşamın “Poetik”i
Toplumcu gerçekçiliğin en temel kurallarından biri, "gerçekliği devrimci gelişimi içinde ve iyimser bir dille" sunmaktır. Pimenov, büyük siyasal sloganlar yerine, gündelik Sovyet yaşamının içindeki şiirsel mutluluğu ve üretim anını yakalar. Kulisteki hummalı hazırlık, gelecekteki (sahnedeki) büyük başarının ve Sovyet toplumunun kolektif neşesinin bir provası niteliğindedir.
Özetle, tablo, yüksek sanatın arkasındaki kolektif işbirliğini ve emeği, Sovyet toplumunun ulaştığı kültürel refahı ve Sovyet insanının estetik değerlerini ideolojik birer başarı öyküsü olarak topluma geri sunar.
Yorumlar