Sahne arkasında

1972. 145x197 cm. Yağlı boya. Büyükağa Mirzazade (1921-2007).

Büyükağa Mirzazade, Sovyet Azerbaycan’ının önemli ressamlarından biridir. Toplumcu gerçekçi yaklaşımı temellendiren Sovyet akademik geleneğinde yetişmiş, Bakü Güzel Sanatlar Akademisi’nde uzun yıllara yayılan eğitmenliği, birkaç kuşağın biçimlenişinde önemli rol oynamıştır. Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Sanatçısı unvanına sahip Mirzazade’nin, “sahne” eğilimi, algısı ve bunu resme yansıtması ilginç olduğu kadar dikkat çekicidir de.

Sahne Arkasında tablosu hem bu açıdan, hem de toplumcu gerçekçiliğin zengin yelpazesindeki konumu açısından incelenmeye değer bir yapıttır.

Bale izlekli tablo, stil ve kompozisyon olarak içsel denebilecek bir duyarlılık alanı yaratıyor. Sahnedeki yaşam yerine, sahne arkasındakini, hazırlık yapan, yorgunluk gideren balerinleri betimlemek, daha özel, daha kişisel, hatta daha sıcak bir atmosfer oluşturuyor. Loş olan ışık ve dengeli kompozisyon, tabloya bakan kişide yakınlık izlenimiyle birlikte, mekânı adeta gizlice ama içeriden gözlemlediği duygusunu güçlendiriyor.

Figürlerin sınırlı bir alanda toplanışı, derin perspektiften kaçınılmış olma, sıkıştırılmış mekân algısının yarattığı iç içelik duygusu, çizgilerin (perdeler, aynalar, çerçeveler), bakışı arka plana değil de, figürlere yönlendirişi… Hepsi, izleyende, mekâna uzaktan bakmayıp, orada, içeride bulunduğu izlenimini doğuruyor.

Yandan ve noktasal gelen ışık, taşkın bir ışık-gölge dağılımının önüne geçerken, orta karar “kontrast”a yaslı, kademeli bir yarı karanlık oluşturuyor. Yüzler, eller, kostümler aydınlıkta kalırken, arka plan ve köşeler karanlıkta bırakılıyor. Bu da, sağladığı dramatik etkiyle birlikte, insan-mekân ayrımını belirginleştirerek, insan merkezli bir psikolojik odak algısını güçlendiriyor.

Renk paleti denetimli ve uyumlu; toplumcu gerçekçi resmin temel özelliklerindendir. Baskın renkler; kahve, toprak, uçuk kırmızı, koyu yeşil. Canlı renk kullanımı oldukça sınırlı. Sıcak tonların yan yana getirilişinin (ten, ahşap, kumaş), yer yer gri veya yeşil ile soğutulması, görsel denge kaygısını öne çıkarıyor. Bağırmayan, “ölçülü sıcak” denebilecek bir atmosfer yarattığı rahatlıkla söylenebilir.

Fırça darbelerinin denetimli görünürlüğü dikkati hemen çekecek nitelikte. Ne fazla pürüzsüz ne de dışavurumcu. Katmanlı bir çalışma, oylumların kademeli yapılanışı, önemli yerlerde (yüzler, eller) hafif boya kalınlaşması akademik netliği sağlarken, yüzeyin canlılığını da güvence altına alıyor.

Sovyet akademik eğitiminin sağlam anatomi mayasına, biçimlendirmenin konturdan çok ışık-gölge etkisiyle sağlanışı, ifadelerin ince, teatral abartıdan uzak oluşu eklenince, bütünün yarattığı bir geçiş anı (dinlenme, hazırlanma), sonlanmamış bir eylem algısı oluşuyor. Bu da “sahne arkası” kavramının gerçekliğiyle kolayca örtüşüyor. Dinamik etki yaratacak güçlü çizgisel yönelimlerin yokluğu, dengeli kütle dağılımı, söz konusu gerçekliğin, “sahne”de olan ile karşılaştırıldığında, askıya alınmış bir zaman dilimi biçiminde algılanışını kolaylaştırıyor.

Ayna, kostüm ve aksesuarlara gelince; kuru dekor işlevinden çok, ek düzlemler yaratan işlevsel unsurlar. Yer yer yansımalar aracılığıyla, görüntü içinde görüntü kurgusu yaratıyorlar. Kompozisyon, bu sayede, kalabalıklaşma riski taşımaksızın, teknik olarak daha karmaşık bir yapı kazanıyor.

Sahne Arkasında, Sovyet akademik disiplin ve titizliğine bağlılığı (çizim, anatomi, yapı), yapay ışığın ustalıklı, renklerin ise dengeli ve ölçülü kullanımı, yoğun ve psikolojik derinlik içeren kompozisyonun gerçeklik duygusunu güçlendirmesiyle, toplumcu gerçekçi resmin anlamlı örneklerinden biridir.