1 Mayıs

Aslı Moskova’daki Tretyakov Galerisi’nde bulunan, 1929 yılında, Kızıl Meydan’daki 1 Mayıs kutlamalarını resmeden bu tablo, ilginç bir isme, Sovyet ressam Konstantin Yuon’a aittir.

Yuon, XIX. Yüzyıl Rus gerçekçi resim okulunda yetişmiş, sonrasında izlenimcilik akımının etkisinde kalmış, ancak 1917 Ekim Devrimi’ni izleyen yıllarda avangard akımlar içinde olması beklenirken, tam tersine, toplumcu gerçekçi anlayışın öncülerinden olmuştur. İzlenimcilikten getirdiği etkili “ışık” kullanımını toplumcu gerçekçilikle buluşturarak, Deineka, Brodski, İoganson gibi toplumcu gerçekçi akımın diğer önemli adları yanında, kendine özgü bir yer edinmiştir. Bu durum, sanıldığının aksine, toplumcu gerçekçi resimdeki stil/biçem zenginliğine işaret eden anlamlı bir göstergedir.

Yuon, opera ve tiyatro sahnesiyle de haşır neşir olmuş, bu alanda sürekliliği olan kurumsal konumlar elde etmiştir. 1 Mayıs tablosunda olduğu gibi, bazı resimlerinde “sahne tasarımı” algısı oldukça belirgindir.

Sanat Akademisi Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (1948-1950), Sovyet Ressamlar Birliği Birinci Sekreterliği (1957-1958) yönetimsel görevleri arasında yer alırken, Sovyetler Birliği Halk Sanatçısı unvanıyla (1950), Sovyetler Birliği’nin en önemli ödülü Lenin Nişanı sahibi olduğu da belirtilmeli.

1 Mayıs tablosu, Sovyetler Birliği’nin büyük atılım yıllarının başlarında yapılmıştır (1930). O yıllar ki, “iş” ve “çalışma” kavramlarının toplumsal yaşamın omurgası olmakla beraber, aynı zamanda “emek” ve “bayram” anlam alanlarının birbirine yaklaştırılma çabasının ürünüdür ve bu içerikte onlarca sanat yapıtına esin kaynağı olmuştur.

Bunlardan biri de, Yuon’un fırçasından 1929’un 1 Mayıs törenleridir.

Toplumcu gerçekçi resmin o dönemindeki diğer adlarıyla karşılaştırıldığında, stil açısından, Yuon, Deineka’ya göre, klasik perspektif anlayışına dayalı mekân kurgusuyla daha az “modern”; Brodski’ye göre, peyzaj odaklı algısıyla daha az “doktriner”; kurgusu sağlam toplumsal dramcı İoganson’a göreyse, panoramik görme biçimi, kitlelerin bütünleşmesi, genellikle daha dingin ve düşünsel bir atmosfer yaratma eğilimiyle daha az “dramatik” sayılır. Bunlar, görsel açıdan algılanabilirliği kolaylaştırıcı, ışık, renk ve atmosfer açısından güçlü resimsel nitelik özelliklerinin yanı sıra, Rus resim geleneğiyle devamlılık konusunda da Yuon’u toplumsal gerçekçi akımın içinde o kendine özgü yere oturtmuştur.

1 Mayıs yapıtı, friz kompozisyonuyla, sağlam yapılandırılmış panoramik açıya otururken, resimdeki kitle, kompozisyonun tüm genişliği boyunca yanlara açılır. Tekil bir odak noktası yerine, kolektif bir kütle algısı için işlevsel olan bu yatay dağılım, 1 Mayıs’ın ideolojik içeriğini belirleyen işçi sınıfının bütünlüğü kavrayışının dolaysız yansısıdır. Kızıl Meydan bir tiyatro sahnesi gibi kurgulanmıştır. Mimari hatlar (Kremlin, surlar) kompozisyona denge kazandırdırırken, kentsel ve topografik bir okunabilirliğe de kapı açar.

İzleyici hafifçe yukarıdan bakacak biçimde konumlandırılmıştır. Bu, kitlenin yoğunluk görüntüsüyle birlikte, kolektif bir kompozisyon öğesine dönüşmesini, yani, tarihsel özne olarak algılanmasını elverişli hale getirir.

Kortej bazı yerlerde birleşme eğilimi gösterdiği gibi, ritmik bantlar halinde de kompoze edilmiştir. Diyagonal eksenler oluşturan kırmızı şerit ve bayrakların da yarattığı izlenimle birlikte, kaotik olmayan, düzenli bir hareket söz konusudur.

Renk paletinde öne çıkan canlı kırmızıların baskınlığı (bayraklar, semboller), meydanın açık tonları ve mimarinin soğuk renkleriyle kontrast oluşturur. Kırmızının sadece betimleyici bir unsur değil, ideolojik anlamlandırma taşıyan bir renk olduğunu ayrıca belirtmenin gereği var mı?

Yumuşak, aydınlık, baharı çağrıştıran ışık, teknik açıdan, Yuon’un empresyonizminden edindiği miras kapsamında değerlendirilebilir. Görece karanlık bir anıtsallığın aksine, ışıklı, bayram havasında bir neşe algısı, “emek” kavramının içeriğiyle doğrudan ilişkilidir.

Bir bütün içinde plastik öğe konumundaki figürlerin bireysel özellikleri elbette öne çıkmaz. Ancak figür duruşlarındaki çeşitlilik gündelik yaşam duygusunu güçlendirir.

Bu arada, Kızıl Meydan ve Kremlin’in basit birer dekor olmayıp, kompozisyonu yapılandıran, tarihsel devamlılığı temsil eden unsurlar olduklarını vurgulamalı. Yuon’un mimari resimdeki ustalığına anlamlı bir örnek sayılırlar.

İzlenen, gerçekte canlı bir tablodur; doğal ışık, renk çeşitliliği, nefes alan bir mekân. İşçi sınıfının birliği, homojen, mutlu ve örgütlü bir halk imgesiyle örtüşen simgesel, kontrastlı renk paleti, yumuşak ama ölçülü fırça işçiliği, görsel motiflerin çoğaltılması üzerine kurulu, yoğun, ayrıntılı ve organize resimsel doku, kolektif bir lirik boyuta katkı sağlar.

Klasik vizyonunun tarihselci duyarlılığı harladığı bu yapıtıyla Yuon, 1 Mayıs’ın siyasal içeriğine, peyzaj ve günlük yaşamın organik parçası olan, “halkın bayramı” doğallığını katmayı başarmıştır.